Văn hóa vỉa hè Hà Nội: Đừng để sự ngăn nắp xóa nhòa bản sắc

Văn hóa vỉa hè Hà Nội không chỉ đơn thuần là những khoảng trống lát gạch cho người đi bộ, mà còn là tấm gương phản chiếu sinh động sự giao thoa giữa nét bình dân và tinh hoa.

Hà Nội vốn là một thực thể đô thị đặc biệt, nơi những giá trị nông thôn và thành thị, cái mộc mạc và sự sang trọng luôn tồn tại song hành. Chính vỉa hè là nơi thể hiện rõ nét nhất đặc trưng này. Thay vì cố gắng loại bỏ hoàn toàn những “sự xô bồ” để theo đuổi một chuẩn mực văn minh rập khuôn, điều Hà Nội cần lúc này là một cuộc nâng cấp có tư duy: sắp xếp lại cho tinh tươm nhưng vẫn giữ được cái “hồn” và sức sống vốn có.

Vỉa hè Hà Nội: Từ dấu ấn kiến trúc phương Tây đến “bảo tàng” ký ức

Ít ai biết rằng, vỉa hè theo phong cách thành thị phương Tây lần đầu tiên xuất hiện tại Hà Nội vào cuối năm 1885 trên tuyến phố Hàng Khảm (nay là Tràng Tiền và Hàng Khay). Khi đó, mặt đường được trải nhựa, vỉa hè lát gạch và trồng phượng vĩ để tạo bóng mát. Từ những bước khởi đầu này, mô hình vỉa hè dần lan tỏa sang các tuyến phố như Ngô Quyền, Lê Lai, Lê Thạch, Cổ Tân, định hình nên diện mạo đô thị mới của Thủ đô.

Tuy nhiên, theo thời gian, vỉa hè Hà Nội đã thoát ly khỏi chức năng giao thông thuần túy để trở thành một không gian văn hóa - xã hội đa năng. Đây là nơi lưu giữ những mảnh ký ức thân thuộc nhất của người dân: từ tiếng leng keng của những gánh quà sáng, mùi thơm nồng nàn của bát phở nóng trong sương sớm, cho đến hình ảnh những cụ già trầm ngâm bên bàn cờ thế. Vỉa hè chính là “phòng khách” ngoài trời, nơi thông tin được lan truyền tự nhiên và những kết nối cộng đồng được hình thành một cách giản dị nhất.

Bài toán hóc búa: Trật tự đô thị hay bảo tồn “phần hồn” phố thị?

Những năm gần đây, Hà Nội quyết liệt triển khai các chiến dịch lập lại trật tự đô thị, xử lý tình trạng lấn chiếm vỉa hè. Về mặt quản lý, đây là bước đi đúng đắn. PGS.TS Đặng Hoài Giang (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - ĐHQGHN) nhận định rằng việc trả lại không gian cho người đi bộ là cần thiết để xây dựng một thủ đô văn minh, an toàn và hiện đại.

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vỉa hè dưới góc độ “lấn chiếm” hay “sai chức năng”, chúng ta sẽ bỏ lỡ một giá trị xã hội khổng lồ. Đối với nhiều người, vỉa hè không chỉ là nơi để đi qua, mà là nơi để sống. Đó là sinh kế của hàng ngàn lao động nhập cư và hộ kinh doanh nhỏ, là không gian thư giãn hiếm hoi giữa mật độ xây dựng dày đặc của nội đô.

Thực tế cho thấy, nhiều chiến dịch ra quân rầm rộ trước đây thường chỉ có tác dụng ngắn hạn. Nguyên nhân là bởi chúng ta mới chỉ xử lý “phần ngọn” (biểu hiện lấn chiếm) mà chưa chạm đến “phần gốc”: đó là áp lực từ khu vực kinh tế phi chính thức, sự thiếu hụt việc làm cho lao động thu nhập thấp và sự khan hiếm không gian công cộng phục vụ cộng đồng.

Hướng tới giải pháp bền vững: Quy hoạch linh hoạt và nhân văn

Nhận tin mới nhất

Đăng ký để không bỏ lỡ tin nổi bật mỗi ngày.

Đăng ký

Để giải quyết xung đột giữa trật tự và bản sắc, Hà Nội không thể chỉ dựa vào các biện pháp hành chính cứng nhắc. Theo PGS.TS Đặng Hoài Giang, chìa khóa nằm ở một thiết kế chính sách đồng bộ và linh hoạt hơn. Cụ thể:

• Mở rộng không gian công cộng: Tiếp tục phát triển công viên, mặt nước xanh và các khu sinh hoạt cộng đồng để giảm tải áp lực cho vỉa hè.
• Quản lý phân vùng: Xác định những khu vực vỉa hè được phép kinh doanh có điều kiện (theo giờ, theo diện tích) để vừa đảm bảo lối đi cho người bộ, vừa duy trì sức hấp dẫn du lịch.
• Hỗ trợ sinh kế: Tạo cơ hội việc làm ổn định hơn cho nhóm lao động yếu thế, giảm sự phụ thuộc tuyệt đối vào kinh tế vỉa hè.

Kết lại, vỉa hè Hà Nội không nên bị coi là “vật cản” của sự phát triển, mà hãy xem đó là một di sản sống. Việc làm sạch vỉa hè là đúng, nhưng hãy làm điều đó bằng một tư duy thấu cảm, để những bước chân người đi bộ được thong dong mà tiếng rao, mùi phở, hay những ván cờ vỉa hè vẫn còn đó, kể câu chuyện về một Hà Nội đa diện và đầy tình người.

Theo bạn, làm thế nào để vỉa hè Hà Nội vừa sạch đẹp, vừa không mất đi nét đặc trưng vốn có? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn cùng chúng tôi ở phần bình luận bên dưới.