Rượu cần người Raglai: Nồng nàn hương men rừng và hồn cốt văn hóa

Rượu cần người Raglai không chỉ là một thức uống truyền thống mà còn là biểu tượng văn hóa tâm linh, sợi dây gắn kết cộng đồng bền chặt qua bao thế hệ giữa đại ngàn.

Tại vùng Đông Nam tỉnh, nơi những cánh rừng già ôm trọn các bản làng, rượu cần từ lâu đã trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống của đồng bào Raglai. Từ những nghi lễ cúng tế trang nghiêm, lễ hội truyền thống cho đến những buổi cưới hỏi rộn ràng, ché rượu cần luôn hiện diện như một minh chứng cho sự giao thoa giữa con người với đất trời và tổ tiên.

Nghệ thuật ủ rượu từ ký ức và cảm nhận

Khác với những quy trình sản xuất công nghiệp khắt khe, việc nấu rượu cần của người Raglai là một nghệ thuật dựa trên kinh nghiệm truyền đời. Ghé thăm nhà bà Đào Thị Tuyên tại xã Phan Sơn vào một buổi sớm mai, thực khách dễ dàng bị cuốn hút bởi mùi hương đặc trưng: sự hòa quyện giữa vị ngọt của nếp, hương thơm nồng của men rừng và chút ngai ngái của khói bếp.

Với người nghệ nhân như bà Tuyên, mỗi ché rượu được chăm chút như một “đứa con tinh thần”. Bà chia sẻ rằng không có một công thức định lượng chính xác nào trên giấy tờ, tất cả nằm ở ký ức và cảm nhận. Điểm mấu chốt tạo nên linh hồn của rượu chính là men rừng.

Quy trình chế biến tinh tế

• Chọn men: Theo truyền thống, men được làm từ các loại lá cây rừng đặc hữu, phơi khô và giã nhỏ. Hiện nay, để thuận tiện hơn, người dân có thể sử dụng men rừng chuẩn được cung cấp trong tỉnh.
• Phối trộn: Cơm nếp sau khi nấu chín và để nguội sẽ được rải đều men lên trên, đảm bảo tỷ lệ phối trộn hài hòa để rượu không quá gắt cũng không quá nhạt.
• Ủ chín: Hỗn hợp được cho vào ché, bịt kín và đặt ở góc nhà. Thời gian là chất xúc tác quan trọng; rượu càng để lâu, hương vị càng trở nên đậm đà và sâu lắng.

Chính sự tỉ mỉ này đã khiến rượu cần của bà Tuyên trở nên nổi tiếng trong vùng với độ ngọt thanh và mùi thơm đặc trưng. Hiện nay, tùy vào kích thước ché, sản phẩm này có giá dao động từ 200.000 đến 400.000 đồng, một mức giá xứng đáng cho giá trị văn hóa chứa đựng bên trong.

“Kho lưu trữ” ký ức và sự gắn kết cộng đồng

Ông Lê Ngọc Mai, Trưởng thôn Bon Thóp (xã Phan Sơn), nhìn nhận rượu cần không đơn thuần là một sản phẩm ẩm thực mà là một “kho lưu trữ ký ức văn hóa”. Trong tâm thức người Raglai, việc cùng uống chung một nguồn men từ một ché rượu là biểu tượng của sự bình đẳng, đoàn kết và sẻ chia.

Mỗi giọt rượu nồng nàn là một câu chuyện kể về lịch sử làng bản, về những nghi lễ quan trọng trong vòng đời con người. Khi mọi người quây quần bên ché rượu, mọi khoảng cách về tuổi tác hay địa vị đều xóa nhòa, chỉ còn lại tình làng nghĩa xóm bền chặt.

Hướng đi mới: Bảo tồn di sản gắn liền với du lịch cộng đồng

Trước sự xâm nhập của các loại đồ uống công nghiệp, nghề làm rượu cần truyền thống đối mặt với không ít thách thức. Để không để mai một bản sắc, từ năm 2022, xã Phan Lâm (cũ) đã thành lập Tổ nấu rượu cần do Hội Liên hiệp Phụ nữ xã quản lý, với bà Tuyên là tổ trưởng. Đây là bước đi chiến lược nhằm chuyên nghiệp hóa quy trình sản xuất nhưng vẫn giữ vững cốt cách truyền thống.

Bà Đào Thị Ngọc Tha, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Phan Sơn, nhấn mạnh vai trò của hạ tầng giao thông đối với việc bảo tồn văn hóa. Việc hoàn thành tuyến đường 28B đã tạo ra “cú hích” lớn, kết nối giao thương thuận lợi từ biển lên rừng. Điều này mở ra cơ hội vàng để:

• Quảng bá rượu cần như một sản phẩm du lịch đặc trưng của địa phương.
• Phát triển mô hình du lịch cộng đồng, cho phép du khách trải nghiệm trực tiếp quy trình ủ rượu.
• Tạo sinh kế bền vững và tăng thu nhập cho phụ nữ dân tộc Raglai.

Việc gìn giữ văn hóa rượu cần trong nhịp sống hiện đại không chỉ là câu chuyện về một thức uống, mà là trách nhiệm bảo vệ “hồn cốt” của núi rừng. Khi mỗi ché rượu được đưa đến với du khách, đó cũng là lúc câu chuyện về bản sắc Raglai được lan tỏa rộng rãi hơn.

Theo bạn, làm thế nào để các sản phẩm truyền thống như rượu cần có thể tiếp cận giới trẻ và khách du lịch quốc tế một cách hiệu quả hơn mà không làm mất đi giá trị nguyên bản? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn cùng chúng tôi!